Birçok insan yaşamları boyunca bir ya da daha fazla travmatik olay yaşayacaktır. İnsanların travmaya tepkileri oldukça karmaşıktır. Bunların sonuçları bazen hafif bir kaygı olabilirken bazıları ise kişinin işlevselliğini etkileyecek düzeyde sonuçlanabilir. Bazı travmatik durumlar ise kişilerin iyileşme, güçlüklerle baş etme ve gelişme kapasitelerinin olduğunu göstermektedir (Briere & Scott, 2016).
Psikolojik Travma Ne Demek?
Ruhsal ya da psikolojik travma, kişinin bedensel ve ruhsal bütünlüğüne yönelik bir tehdit olayı yaşamasıdır (Erdur-Baker & Doğan, 2017). Travmatik deneyimler, kişinin yaşamını tehdit eden, aynı zamanda fiziksel ve ruhsal durumunu etkileyen sarsıcı ve yıkıcı olaylardır. Travmatik olaylar üç başlık altında sınıflandırılabilir; insan yapımı olaylar, doğal afetler/olaylar ve kazalar (Aker, 2000).
Travma türlerinden birkaçına değinmek gerekirse:
- Çocuk İstismarı: Okşama, tecavüz, şiddetle vurma, yaşamı tehdit eden dayak, cinsel ve fiziksel istismar durumlarıdır.
- Kitlesel Kişilerarası Şiddet: Savaş bağlamında gerçekleşmeyen, yaralanma ve ölümle sonuçlanan kasıtlı şiddet durumlarıdır. Terör eylemleri, insan hakları ihlalleri kitle travmaları örneklerinden bazılarıdır.
- Doğal Afetler: Doğrudan insan eliyle olmayan ölüm ve/veya yaralanmayla sonuçlanan büyük çaplı çevresel olaylardır. Depremler, yangınlar, seller örneklerden bazılarıdır. Afete maruz kalan bazı bireyler hızla iyileşebilirken ya da olaydan etkilenmezken, bazıları uzun dönemli belirtiler gösterebilirler. Afetlerin en travmatize edici yanları fiziksel yaralanmalar, ölüm korkusu, yakınların ölümü, mülk kaybı olarak ortaya çıkmaktadır.
- Kazalar: Kazalar özellikle ciddi yaralanma ve/veya birilerinin ölümüyle sonuçlandıysa bu insanlar önemli psikolojik belirtiler gösterebilirler. TSSB ve önemli işlev bozukluklarına sebep olma olasılıkları yüksektir.
- Tecavüz ve Cinsel Saldırı: Tecavüz, bir yetişkin ya da ergene, rıza olmaksızın, fiziksel güç kullanarak veya kurbanın uyuşturucu ya da alkol etkisinde olması gibi rıza belirtecek halde olmadığı durumlarda, cinsel olarak bir beden parçası ya da nesne kullanılarak nüfuz etmek olarak tanımlanır. Cinsel saldırı, tecavüz dışında zorla yapılan tüm cinsel temasları içerir.
- Yakın Partner Şiddeti: Eş dövme, eş istismarı, ev içi şiddettir. Beraber yaşayan iki yetişkinden birinin diğerine yönelik fiziksel veya cinsel saldırısı olarak tanımlanır. Bunun yanında duygusal istismar da mevcuttur: aşağılama, küçük düşürme, aşırı eleştiri, çocuklara, hayvanlara ve/veya mülke yönelik tehdit ve şiddet uygulama.
- Acil Durum Çalışanlarının Travmaya Maruz Kalması: Acil durum çalışanlarının karşılaştıkları ölümcül yaralanma, iç organların dışa dağılması, uzuv kaybı gibi durumlarla yüz yüze gelmesi olarak açıklanabilir.
- Başka Birinin İntiharı veya Cinayetle Yüz Yüze Gelmek: Bir ötekinin ciddi yaralanmasına veya ölümüne tanık olma veya bunları öğrenme durumlarıdır.
Travma kişiyi çeşitli şekillerde etkileyebilir ve aynı travmaya maruz kalan iki kişiden biri daha hafif ve geçici tepkiler verirken diğeri daha yoğun ve uzun süreli tepkiler gösterebilir. Travmaya özgü belli başlı 3 bozukluk vardır: akut stres bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğu, stres kaynağı bilinen kısa süreli psikotik bozukluk. Travma belirtilerinin farklılaşmasını etkileyen sebepler vardır.
- Bunlardan biri kişiye özgü değişkenlerdir: kadın olmak, daha genç ya da daha yaşlı olmak, düşük sosyoekonomik statüde olmak, hali hazırda var olan psikolojik bozukluk ya da hastalık, travmaya maruz kalma geçmişine sahip olmak belirtileri travmadan olumsuz etkilenme düzeyini arttırmaktadır.
- İkincisi stres kaynağının özelliklerini içerir: kasıtlı şiddet eylemi olması, yaşama dönük tehdit içermesi, fiziksel yaralanma olması, sevilen bir yakının kaybedilmesi olumsuz etkilenme düzeyini arttırır.
- Üçüncüsü ise toplumsal tepki, destek ve kaynaklardır: ötekilerin desteği travma sonrası tepkilerin yoğunluğunu azaltır. Kabul edici, ilgi ve bakım veren, yardım eden kişilerin olması önemlidir (Briere & Scott, 2016).
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nedir?
Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksek El Kitabı’nın 5. Baskısına göre Travma Sonrası Stres Bozukluğu) TSBB şöyle tanımlanmaktadır:
Aşağıdaki durumların biriyle ya da daha çoğuyla, gerçek ya da korkutucu şekilde ölüm veya ağır yaralanma ile karşılaşmış ya da cinsel saldırıya uğramış olmak:
- Doğrudan travmatik olay ya da olayları yaşamak.
- Travmatik olayları başkaları yaşarken buna tanık olmak.
- Travmatik olayın bir aile yakını veya arkadaşın başına geldiğini öğrenmek.
- Mesleği gereği, travmatik olay ya da olayların detaylarına tekrarlayıcı şekilde ya da aşırı düzeyde maruz kalmak (DSM-5, 2014).
DSM-5, sarsıcı fakat yaşamı tehdit etmeyen olayları travmatik olarak tanımlamadığından, bir olayın “travmatik” olması için DSM-5 tanı kriterlerine uymak zorunda olup olmadığı tartışma konusudur. Briere ve Scott’a göre (2016), kişinin baş etmekte yetersiz kaldığı, uzun süreli semptomlar gösterdiği aşırı derecede şiddetli olaylar da travmatiktir.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?
TSSB yaşayan kişide şu belirtiler görülebilir:
- Travmatik olayın anılarının yineleyici ve istem dışı bir şekilde tekrar tekrar kişinin gözünün önüne gelmesi.
- Travmatik olay yeniden oluyormuş gibi hissetmek ya da davranmak.
- Travmatik olayı hatırlatan bir şeyle karşılaştığında kişinin yoğun ve uzun süreli ruhsal sıkıntı ya da fizyolojik tepki vermesi.
- Travmatik olayla ilgili ya da travmatik olayı anımsatan anılardan, anımsatıcılardan (insanlar yerler, nesneler gibi) duygular ya da düşüncelerden kaçınma.
- Travmatik olayın önemli bir kısmını hatırlayamama.
- Süreklilik gösteren korku, dehşet, öfke gibi duygular yaşama ve olumlu duygular yaşayamama.
- Önemli etkinliklere ilginin azalması.
- Başkalarından kopma.
- Abartılı olumsuz inanışlar.
- Saldırganlık, öfke patlamaları.
- Kendine zarar verici davranışlarda bulunma.
- Her an tetikte olma.
- Abartılı irkilme tepkileri.
- Uyku bozuklukları.
- Odaklanma güçlükleri (DSM-5, 2014).
Yaşamı tehdit eden deneyimlere doğrudan maruz kalmayan kişilerin (gönüllüler, psikolojik destek sağlayan ruh sağlığı çalışanları, arama kurtarma ekibi, ilk tıbbi müdahaleyi yapan sağlık personelleri gibi) yaşadıkları durumlar dolaylı travma veya ikincil travmatik stres olarak tanımlanmaktadır (Yılmaz, 2007).
Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nasıl Tedavi Edilir?
Bilişsel davranışçı terapiler, psikodinamik terapiler, kısa eklektik psikoterapi, göz hareketleri ile duyarsızlaştırma ve yeniden işlemleme tedavisi (EMDR), ilaç tedavisi TSSB için başvurulan tedavi yaklaşımlarından bazılarıdır (Erdur-Baker & Doğan, 2017).
Travma ile İlgili Sık Sorulan Sorular
Travmatik olay olmamış gibi davranan ve unutmaya çalışan kişilerde iyileşme gecikmektedir. Yardım aramak, başkalarıyla paylaşmak ise travma sonrası iyileşmeyi olumlu yönde etkiler. Travma yaşayan kişi günlük hayatını sürdürmekte zorlanıyorsa ve/veya ciddi belirtiler gösteriyorsa psikoterapiye ve psikiyatriye başvurabilir.
Bir travma yaşadıktan sonra kişi şiddetli olmayan, geçici tepkiler gösterebildiği gibi farklı bozukluklar da geliştirebilir. TSSB bu bozukluklardan yalnızca biridir. Akut stres bozukluğu, fobik kaygı, panik, majör depresyon, psikoz, travmatik yas diğer bozukluklardan bazılarıdır (Briere & Scott, 2016).
Ayrıca travmatik bir deneyim, yaşamın anlamını bulma, öncelikler belirleme, kişisel güçlenme algısı ve ilişkileri geliştirme gibi olumlu değişikliklere de yol açabilir. Travma sonrasında bireylerin yaşamında meydana gelen olumlu değişiklikler, travma sonrası büyüme ya da travma sonrası değişim olarak ifade edilmektedir (Linley ve Joseph, 2004).
Kaynaklar:
Amerikan Psikiyatri Birliği, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal Elkitabı, 5. Baskı (DSM-5), Tanı Ölçütleri Başvuru Elkitabı’ndan, çev. Köroğlu E., Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2014.
Işık, E. & Aker, A. T. (2017). Ruhsal Travma Kavramı ve Travma Sonrası Stres Bozukluğunda Tedavi Yaklaşımları. Ö. Erdur- Baker & T. Doğan (Ed.) Afetler, Krizler, Travmalar ve Psikolojik Yardım. (2. Baskı, 205-220) içinde. Türk Psikolojik Danışmanlık Derneği.
Aker T. (2000). Temel Sağlık Hizmetlerinde Psikososyal Travmaya Yaklaşım. İstanbul: Mutlu Doğan Ofset U. V. Lak Tesisleri.
Briere, J. N. ve Scott, C. (2016). Travma Terapisinin İlkeleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Linley, P. A. and Joseph, S. (2004) Positive change following trauma and adversity: A review, Journal of Traumatic Stress, Vol. 17(1), 11–21.
Yılmaz, B. (2007). Yardım Çalışanlarında Travmatik Stres, Klinik Psikiyatri, 10, 137–147.
